Мемлекеттің ипотекалық қызметін жүзеге асыру және оның маңызды мәселелері

Сейткалиева Асель Кенжетаевна
Экономикалық пәндер оқытушысы
.
.
Бүгінгі күні адамдардың көп саны ипотека алуға бет бұрады. Бұл жақсы дайындық пен қажетті мөлшерде мәлеметтерді қажет ететін маңызды іс.
Ипотека дегеніміз не — бұл жылжымайтын мүлікті кепілге берген кездегі несие. Ипотекалық несиелендіру кезінде заемшы жылжымайтын мүлікті сатып алу үшін несие алады және оны кепіл ретінде банкке рәсімдейді. Ипотека арқылы сатып алынған жылжымайтын мүлік оны сатып алынған сәттен заемшының меншігіне айналады. Ипотекалық несие тұрғын үй бағасының белгілі бір бөлігіне беріледі. Пәтер бағасының қалған бөлігін заемшымен оның өз қаражат есебінен төленуі міндетті. Бұл бастапқы жарна деп аталады.
Қазіргі экономикалық жағдайда Банк стратегиясының басты бағыттарының бірі – бизнестің тиімділігін үнемі арттыру болып отыр.   Бұл «Тұрғын үй құрылыс жинақ банкі» қолдағы барлық ресурсын, оның ішінде қызметкерлер, сатылым арналары, ақпараттық жүйелер және бизнес үдерістерді барынша тиімді пайдалануға ұмтылу дегенді білдіреді.   
Бәсекелестік күресте жеңу үшін біз клиенттердің тапсырыстарын біліп, олардан озық болу үшін клиенттерге белсенді қызмет көрсетуіміз керек. Өнімдерді дайындау барысында біз нарықтың пайдаланылмаған көздерін тауып, оның көш бастаушысы болуымыз қажет. 
Клиенттерге сапалы қызмет көрсету – бұл  Банктің жаңартылған стратегиясының басты бағыты. Банк бірнеше жылдар бойы екі миллионнан астам клиенті бар кеңейген клиенттік базаны жинап алды. Осы негізге орай «Тұрғын үй құрылыс жинақ банкі» өз бизнесін құрады, оның болашақ табысы клиенттердің Тұрғын үй құрылыс жинақ банкіқа қаншалықты адал болатындығына байланысты. Сондықтан Банк барлық клиенттердің    «Тұрғын үй құрылыс жинақ банкі»  риза болуы үшін клиентке қызмет көрсету сапасын барынша жоғары дәрежеге көтеруге, клиенттерге тез, қарапайым және оңтайлы қызмет көрсетуге ұмтылады.
Ипотекалық несие жеке тұлғаларды несиелеудiң бiр түрi болып табылады. Ипотекалық несиенің экономикалық мағынасы жағынан- бұл банктен немесе басқа да қаржы ұйымдарынан ссуда алу мақсатымен жылжымайтын мүлiк кепiлiнiң алуан түрлiлiгi болып табылады. Ипотекалық несиелендiру жүйесi өзiнiң қызмет етуi барысында мынадай үш басты қызмет атқарады: 1. Тұрғын үй несиелерiн қаржыландыруға қажеттi қаражаттармен қамтамасыз ету; 2. Тұрғын үй несиелерiн беру және оларға қызмет көрсету; З. Инвестордың қызметiн атқару. Қазақстан Республикасында ипотекалық несие жүйесi екi деңгейлi болып қалыптасты. Бiрiншi деңгейде кредиторлар ипотекалық кредиттер бойынша талап құқықтары мен кепiлдiк қатынастардың сатып алуды жүзеге асыратын қайта қаржыландырушы ұйымдары, ал екіншісі ипотекалық несие беретiн банктер мен банктiк ұйымдар түрiндегi бастапқы кредиторлар. Тұрғын үйді сатып алу немесе құруға ипотекалық несиелендіру жүйесі, ең бірінші тұрғындардың екінші деңгейдегі банктер – несие берушілерден тартылған қаржылық ресурстарды тиімді пайдалануына негізделеді. Аумақтарда ипотекалық тұрғын үйді несиелендіру жүйесінің дамуының түрі мен көлемі аумақтағы нақты экономикалық жағдаймен, тұрғын үйге төлем қабілеттілігінің сұраныс пен ұсынысқа толық жауап беруімен, сондай-ақ аумақтық қажетті нормативтік — құқықтық базамен негізделген инфрақұрылымның қалыптасуымен анықталуы тиіс. Қазақстандағы ипотекалық несиелеудің қазіргі уақытта көптеген мәселелері бар. Олардың ішінде:
  • коммерциялық банктердің ипотекалық несиелендіру бойынша басқа елдерге қарағанда пайыз ставкасының жоғары болуы;
  • ипотекалық несиені алудағы көп шығындардың болуы;
  • біздің банктерімізде несиені өтеу аннуитеттік төлем сызбасы бойынша жүреді, яғни өтеу мерзімі бойынша біркелкі өтем мөлшерлі төлемдер жүреді. Әрине, мұндай әдіс банк үшін де, клиент үшін де өте ыңғайлы. Бірақ, клиент таңдау мүмкіндігіне ие болуы керек. Мүмкін ол өз қарызын басқалай төлеуді ыңғайлы санайтын шығар, мысалы: бірнеше жыл бойы қарыз бойынша пайыздарды төлеп, негізгі қарыз сомасын біртұтас төлем арқылы немесе қарыздың негізгі сомасының тіркелген төлем сызбасы (төлем көлемі азайып отырады) бойынша өтеу.
Ипотекалық несиелеу жүйесінің әрі қарай дамуы үшін келесі мәселелерді шешу керек:
  1. a) ипотека механизмін іске асыру мен алғашқы және екінші қайтара нарықтың (тұрғын үй), ипотекалық несиенің тиімді қызмет етуін қамтамасыз етуші нормативтік және заң шығару базасын жетілдіру;баспана, ипотекалық несие нарықтарына ұзақ мерзімді, бюджеттен тыс қаржы ресурстарының түсуін қамтамасыз етуші әмбебап механизмін жасап шығару мен ендіру;
  2. b) нарықтың барлық қатысушыларының өзара тиімді әрекеттесуін қамтамасыз етуші инфрақұрылымды жасау; ипотеканың бөлшектенген құрылымы қажет (банк, компания);
  3. c) несие алу үшін мемлекетпен мақсатты субсидиялер беру;
  4. d) ипотекалық несие субъектілері арасындағы еркін бәсекелестік үшін тең жағдайлар жасау;
  5. e) азаматтарға ипотека саласы бойынша мәлімет беру және оларға бұл бизнес түрінің қандай тиімді екенін жеткізу. Ипотекалық несиені банктік стандартты шарттары бойынша алғысы келген, бірақ табыс деңгейі жеткіліксіз азаматтарға арналған мемлекеттік қолдау шаралары арнайы қайтарусыз түрдегі субсидияларды беру жүйесі арқылы ипотекалық несиені алу кезіндегі алғашқы салымды өтеу үшін беріледі. Қазіргі әлемдік жағдайда ел ішінде тұрғындардың тұрғын үй салуға немесе оны сатып алуға ипотекалық несиелеуде мемлекеттік қолдаудың маңызы үлкен. Қиындықтарға қарамастан әрбір жанұя өзінің жеке тұрғын үйі болуын қалайды. Бұл мәселені шешудің бір жолы, кеңейтілген ашық үлгі бойынша банктердегі ипотекалық несиелеу жүйесі үшін несиелік ресурстардың қалыптасуы арнайы ұйымдастырылған, жылжымайтын мүліктермен қамтамасыз етілген екінші реттегі бағалы қағаздар нарығы арқылы жүзеге асырылуы тиіс. Екiншi, Қазақстан Үкіметінің ипотекалық дағдарысқа қарсы қабылдаған бағдарлама аясында ұлттық қор есебiнен несиелiк тұpғын үй құрылысын жүзеге асыру қолға алынды.
Мемлекеттік деңгейде бұл шешімдерді қаржыландыру орталықтандырылған (бюджеттік) қорлар есебінен жүргізіледі, ал олардың көлемі жылдан жылға азаюда. Азайған көлемнің орны мемлекеттік кәсіпорындар мен ұйымдардың негізгі капиталға жұмсалған оз қаржарының есебінен толтырылады. Осы көрсеткіштердің динамикасын Қазақстан бойынша төменде келтірілген мәліметтер арқылы байқауға болады (1-кесте).
жылдар Күрделі құрылысқа жұмсалған инвестиция

 

Мемлекеттік кәсіпорындар мен ұйымдар Мемлекеттік емес кәсіпорындар мен ұйымдарға Тұрғындарға жеке меншікті үйлер мен пәтерлер салуға
Млн теңге % Млн теңге % Млн теңге % Млн теңге %
2015

2016

2017

13059

148590

404175

100

100

100

12541

66780

53755

95,3

44,9

13,3

383

80029

342188

2,9

53,8

84,6

225

1781

8232

1,7

1,2

2,0

Кесте мәліметтерінен байқайтынымыз, соңғы он жылда күрделі құрылысқа жұмсалған инвестициялардың жалпы көлемінде мемлекеттік кәсіпорындар мен ұйымдардың үлесі өте азайған (95,3 пайыздан  13,3 пайызға дейін), керісінше, мемлекеттік емес кәсіпорын дар мен ұйымдардың үлесі жоғарылаған (2,9 пайыздың 84,6 пайызға дейін). Бұндай жағдайдың қалыптасуына. әрине, жекешелендіру нәтижесінде көптеген мемлекет тік емес кәсіпорындар мен ұйымдардың жеке меншікті — өткендігі себеп болып отыр.
Жылжымайтын мүлік нарығында қалыптасып отырған жағдайға байланысты жылжымайтын мүліктің инвестициялық қорларын инвестициялау мүмкіндігі сақталып отыр. Қаржыны жылжымайтын мүлікке қарапайым түрде салумен салыстырғанда бұл құралдың бірқатар артықшылықтары бар.
Қолданылған әдебиеттер:
  1. http://egov.kz
  2. Банк терминдері мен ұғымдарының қазақша-орысша сөздігі. / Ғ. Сейіткасымов, Б. Бейсенғалиев, Ж. Бекболатұлы — Алматы: Экономика, 2006.
  3. Тұрғын үй құрылыс жинақ мәліметтері көзі.