Сан есім

Аширбекова Камшат Бокеновна
Қазақ тілі мен әдебиеті пәні оқытушысы
.
.
Сан есім — Имя числительное — часть речи, которая обозначает количество и порядок предметов при счете и отвечает на вопросы неше? қанша? (сколько?), нешінші? (который?).
Сан есім в казахском языке делится на следующие разряды:
  1. Есептік сан есімдер — Количественные числительные
  2. Реттік сан есімдер — Порядковые числительные
  3. Жинақтық сан есімдер — Собирательные числительные
  4. Болжамды сан есімдер — Приблизительные числительные
  5. Бөлшектік сан есімдер — Дробные числительные
  6. Топтау сан есімдер — Разделительные числительные
Есептік сан есімдер (количественные числительные) обозначают количество предметов и отвечают на вопросы қанша? неше? (сколько?). Есептік сан есім дара: төрт, жетпіс, мың, сегіз, бес, тоғыз; күрделі: алпыс үш, жетпіс тоғыз, он бес, отыз жеті, қырық тоғыз болып келеді. Есептік сан есім сан есімнің басқа түрлерін жасауға негіз болады.
Количественные числительные бывают: дара (простые) и күрделі (составные).
— Дара сан есім состоит из одного слова.
Мысалы: үш (три), бес (пять), жеті (семь), сегіз (восемь), отыз (тридцать), жүз (сто), мың (тысяча).
— Күрделі сан есім состоит из двух и более слов.
Мысалы: он бір (одиннадцать), отыз екі (тридцать два), жүз он төрт (сто четырнадцать).
Реттік сан есімдер (порядковые числительные) обозначают порядок предметов и отвечают на вопросы нешінші? (который?), қай? (какой?)
Порядковые числительные образуются путем прибавления к основе количественных числительных суффиксов -ыншы, -інші. -ншы, -нші. Если числительное оканчивается на гласный, то прибавляют суффикс -ншы -нші. Мысалы: алтыншы үй, жетінші оқушы. Если числительное оканчивается на согласный, то прибавляются суффиксы -ыншы, -інші. Мысалы: тоғызыншы қабат, бесінші қатар.
Жинақтық сан есімдер (Собирательные числительные) образуются при помощи суффиксов -ау, -еу. При прибавлении суффиксов к числительным екі, алты, жеті конечные ы и і выпадают. Собирательные числительные отвечают на вопрос нешеу? (сколько?) екеу (двое), үшеу (трое), бесеу (пятеро).
В казахском языке, начиная с сегіз (8), собирательных числительных нет.
Топтау сан есімдер (разделительные числительные) обозначают распределение количества предметов и отвечают на вопросы: нешеден? қаншадан? (по сколько?).
Топтау сан есім образуется путем прибавления к основе (количеств. числитель) окончания исходного падежа -дан, -ден, -тан, -тен, -нан, -нен.
Мысалы: үштен (по три), жетіден (по семк), алпыстан (по шестьдесят).
Болжалдық сан есімдер (приблизительные числительные) обозначают неопределенное количество предметов и отвечают на вопросы: қаншадай? (какое количество?), нешеге жуық? (приблизительно сколько?).
Приблизительные числительные образуются с помощью суффиксов -дай, -дей, -тай, -тейи соответсвуют русскому предлогу около.
Мысалы: отыздай студент (около тридцати студентов), жиырма бестей мұғалім (около двадцати пяти учителей).
Бөлшектік сан есімдер (дробные числительные) обозначают количество тех или иных частей единицы.
В казахском языке на первом месте стоит знаменатель, на втором числитель.
Обе части состоят из количественных числительных, кроме того, знаменатель выражается исходным или родительным падежом, а числительное — именительным.
К дробным числительным также относятся слова бүтін — целое, жарты — половина, ширек — четверть, бір жарым — полтора, которые имеют дробные обозначения с половиной и четвертью.
Мысалы: бестен бір, жетіден бес, төрт бүтін үштен бір, бір бүтін бестен екі.
Кітаппен жұмыс:  Берілген есептік сан есімдерден топтау, бөлшектік сан есімдерін жасап,оларды сөзбен жазады .  3,5,8,10,6,2,40,70,80,100,1000.
176-жаттығу, Цифрмен берілген бөлшектік сан есімдерді сөзбен жазады.76,02, т.б.
Топпен жұмыс:Сөзбен берілген есептік сан есімдерден реттік,болжалдық және топтау сан есімдерін жасап жазады.
Екеуара жұмыс: Дәптерлеріне құрамында сан есімі бар мақал-мәтелдер жазғызамын.
Мысалы:  Білекті бірді жығады,     Білімді мыңды жығады
ІІ. «Қызығушылықты ояту» әдісі арқылы білімді тексеру.
  1. Қазақстан қандай мемлекет? (тәуелсіз, егеменді, көпұлтты)
  2. Еліміз қай жылы тәуелсіздікке қол жеткізді? (1991ж 16 желтоқсан)
  3. Тәуелсіздіктің символы не?(Бәйтерек кешені )
  4. Бәйтерек ненің пішінін білдіреді?(Ұлы даланың кеңдігін)
  5. Қазақстанның астанасы болған қалаларды атаңыз. (Орынбор, Қызылорда,Алматы)
Полиглот.
Студенттерге  слайд арқылы сөздер көрсетіліп оқылады.Сол сөздерді орыс, ағылшын тілдеріне аударып, сөйлем құрастырады.
Егеменді – суверенный — sovereign
Бекініс – крепость — stronghold
Бірлік – единство — unity
Ел – страна — country
Әйгілі — известный — known
тарихи – исторический — historical
ғимараттар – здание — buildings
мәдени – культурный- cultural
мемлекет – государство – state
Мәтінмен жұмыс.
Слайд бойынша «Астана» мәтіні оқылады. Аударма жүргізу.
 «Дода» ойыны. Берілген сандарды таңдау арқылы сұрақтарға жауап береміз.
Қазақстанның қалалары.
10 – Білім мен мәдениеттің ордасы. (Алматы қаласы)
20 – Қазақстанның шығысында Қытай мемлекетімен +шектесіп жатқан облыс. (Шығыс Қазақстан)
30- Тарихи қалалар. (Түркістан, Отырар,Тараз)
40 – Бұрынғы Ақмешіт қазір қалай аталады? (Қызылорда)Қазақстанның жетістіктері.
10 – 1992 жылы Қазақстан қандай ұйымға кірді? (Біріккен Ұлттар Ұйымына)
20 – Қай жылы ұлттық валюта төл теңгеміз айналысқа енді? (1993жылы)
30 – 1997 жылы Қазақстан Республикасының қандай Заңы қабылданды? («Тіл туралы» Заңы)
40 – 2017 жылы  қазақстандық спортшылар студенттер арасында өткен Бүкіләлемдік Универсиадада қандай жетістік әкелді? (11алтын, 8 күміс, 17 қола)
Бүгінгі тақырыпқа байланысты алған білімдеріңізді төмендегі тапсырмалар бойынша пысықтаймыз.
  1. Астана (зат есім).
  2. Сын есім 2 сөзден.
  3. 3. Етістік 3 сөзден.
  4. Сөйлем 4 сөзден.
Рефлекия. Тақырыпқа байланысты білімдерін постерге түсіру.
Білімді бекіту. (Тест)
Сабақты қорыту.
Үйге тапсырма. «Егер де мен…» әдісі бойынша «Астана – болашақтың қаласы» тақырыбына өз ойларын дәптерге түсіру. Әңгіме құрастыру.
Мысалы: Егер де мен болашақта сәулетші болсам, еліміздің бас қаласын …
Студенттерді бағалау.