Жансыздандыру

Калдыбай Салтанат
Оқытушы
.
.
Ауырсыну физиологиясы. Ұсақ үй жануарлары мен ауылшаруашылық малдарын жансыздандыру
Сабақ мақсаты: Білім алушыларды хирургиялық операцияларды жүзеге асыру кезінде жансыздандырғыш, ауырсынуды басатын заттарды қолдануды үйрету және жануарларға жергілікті, нейролептикалық және наркотикалық заттарды енгізу әдістемесін меңгерту.   Материалдар мен жабдықтар: жануарлар (жылқы, ірі қара малы, ит, қоян), медикаменттер (70%-дық спирт, 5%-дық йодтың спиртті ерітіндісі, 0,5%-дық новокаин ерітіндісі, нейролептиктер, эфир). 
Сабақтың өтетін орны: кафедра аудиториясы немесе ветеринарлық клиника. Тапсырмалар: 
5.1.Ветеринарлық тәжірибеде тыныштандырғыш және жансыздандырғыш заттарды қолдану
5.2. Жергіліктіжансыздандыру (анестезия)
Ветеринарлық тәжірибеде тыныштандырғыш және жансыздандырғыш заттарды қолдану. Қазіргі таңда жайылым жағдайында әртүрлі хирургиялық жұмыстарды орындау барысында қауіпсіздік техникасының сақталуына, седативті заттардың, транквилизаторлардың, бұлшық ет релаксациясының, жалпы және жергілікті жансыздандырудың  қолданылуына үлкен назар аударады. Бұл жағдайда ветеринария тәжірибесінде жануарларды нейролептаналгезиялау үшін нейролептиктерді қолданудың маңызы зор.   Нейролептиктер (нейроплегиктер) — наркоз белгілерінсіз орталық жүйке жүйесін қажытатын фармакологиялық заттар. Жалпы тыныштандырады және ерікті іс-қимылды әлсіздендіреді, әлсіз ұйықтататын әсер береді. Басқаша оларды транкливизаторлар деп атайды.  Нейролептиктерді екі топқа бӛледі:  Күшті әсер ететін нейролептиктер немесе майортранквилизаторлар. Бұл топқа фенотиазин туындылары жатады.  Әлсіз әсер ететін нейролептиктер немесе атарактиктер, олардың седативті әсері тӛмен.  Нейролептиктерсимпатиколитикалықжәнеадренолитикалықәсерлеріжоғары, соғанбайланыстыгипоталамус және ми бағаныныңретикулярлыформациясыаумағындаорналасқанмидыңадренергитикалыққұрылымынжансыздандырады. Олардыңәсері 3 сағатқадейінжалғасады, оданбасқаоларесірткілер мен анальгетиктердіңәсерінкүшейтеді, соныменқатаркүштіанальгетиктерәсеретпейтінжануарларға да тыныштандырғышәсербереді.  Нейролептикалықзаттардыбауыр, бүйрек, қаназдықауруларыжәнеқанкӛпкеткенжағдайлардақолдануғатыйымсалынады.  Студенттер бұл топтыңмаңыздыдегензаттарыментанысады.  Аминазин (мегафен, плегомазин, амплектил). Тынымсызжәнеашулыжануарлардытыныштандырады, ұйқышақырады. 2,5% ерітіндітүріндебұлшықеткекелесі мөлшердеқолданады: иттерге – 2,5-5,0 мг, жылқыларға 2,5-4,0 мг 1 кг тірілейсалмақесебінде. Бірінші атропин (бронхоспазманыжәнежүрекбұлшықетіненервус-вагустыңәсерін төмендететін, яғнижүректіңтоқтауыналдыналады) келесімӛлшердеенгізіпалған жөн: иттерге 0,1% ерітіндіден 0,5-1,0 мл теріастына, ал жылқыларға 0,5% ерітіндіден 5,0 мл бұлшықетке.  Аминазинді 10 жастанасқаниттердеорталықтанболатынқалшылкезіндеқолдануғатыйымсалынады. Оны литикалыққоспадажақсыпайдаланады: жылқыларғабұлшықетке 2,5% аминазинерітіндісінен 10 мл, 2% промедолерітіндісінен 5 мл және 1% димедрол ерітіндісінен 5 мл. Мепазин (нотиазин, равенал). Седативтіәсеріжағынанаминазинненәлсіздеу, бірақулылығытӛмен. 
Пропазин (ампазин, промазин, талофен). Седативті әсер етеді және жануардың қозғалу белсенділігін тӛмендетеді, аминазинге қарағанда улылығы тӛмен. Пропазин (ампазин, промазин, талофен). Седативті әсер етеді және жануарлардың қозғалыс белсенділігін тӛмендетеді. Аминазинге қарағанда улылығы төмен.  Дроперидол (дролепан, инапсин). Қысқа мерзімге (30 дейін) әсер ететін күшті нейролептикалық зат. Жиірекфентанилменлитикалыққоспатүріндеқолданады: литикалыққоспаныңқұрамында 2,5 мл дроперидолжәне 0,05 мл фентанилболады. Бұндай препарат таламоналдепаталады. Нейролептаналгетикалықәсеретеді. Бұлқоспажарақаттықестентанудыңалдыналады, құсуғақарсыәсеретеді.  Комбелен (пропионил-промазин). Фенотиазинтуындылары. 1% ерітіндітүріндеқолданады. Аминазинсекілдібірақкүштірекәсеретеді. Препарат әсеріенгізужолынабайланысты 10-30 мин кейінбасталады. Қозғанжануарлардытыныштандырады. Бұлшықеткеенгізгендегі мөлшері: жылқыларға 0,5 мл 100 кг салмаққа, иттерге 0,03 мл 1 кг салмақесебінде. Ромпун (ксилазин). Германияданшыққанкүштіседативті, жансыздандырушыжәнемиорелакциялаушызат. 2% ерітіндітүріндекелесі мөлшердеқолданады: жылқыларға 3-5 мл 100 кг тірілейсалмаққа, мүйіздііріқараларғабұлшықетке 1 мл 100 кг тірілейсалмаққаесептейді.  Калипсовет. Препараттыңәсеретушібастамасыталамустыжәне бас миыныңқыртысытыбөліміноқшаулайды. Бұлшықеткеенгізгенненкейінкалипсоветәсері 3-5 мин кейінбасталады, соданкейінжақсы аналгезия мен беткейлікұйқыпайдаболады. Калипсоветенгізералдындажануарларға атропин енгізукерек.  Стреснил. Иттер мен шошқаларғаайқынбілінетінседативті, ұйқышақыратынжәнемиорексациялықәсербереді.  Галопередол. Айқынбілінетінседотивтіжәнеқұсуғақарсыәсері бар өте белсендіжаңазаманғы нейролептик.  Аналгетикалықзаттар (ауырсынудыбасады, яғнибүкілағзаныңаналгезиясыншақырады). Жиірекиттер мен жылқылардытыныштандыруүшін, накозтәріздесұйқышақыруүшінқолданады.  Анальгин. Айқынанальгетикалықжәнеқабынуғақарсыәсері бар.Ішке, бұлшықетке, теріастынажәнетамырішінеқолданады.  Морфин. 1-2% ерітіндітүріндеиттерге 1-2 мл 1кг салмаққа, жылқыларға 10-40 мг 50 кг тірілейсалмақесебінде.  Промедол (тримеперидин). Морфингеқарағандаулылығытӛмен, новокаин әсерін төмендетеді. Жылқыларға 2% ерітіндітүрінде 5мл 500 кг салмақесебіндеқолданады. 
Фентанил (сентонил, фентанилцитрет). Аналгетикалықәсерібойыншаморфиннен 50 есеартық. Дроперидолменүйлесімділіктеқолданған жөн.  Анестетикалықзаттар (жергіліктіжансыздандырушыәсері бар заттар).Өзалдынапарааминобензойқышқылыныңалкиламинменкүрделіэфиріболыптабылады.  Новокаин (сульфаниламидтердіңантогонисі). Инфильтрациялық анестезия үшін 0,25-0,5 % концентрация түріндежәнежұлындық анестезия үшін 1-3% конценнтрациятүріндеқолданады.  Дикаин (пантокаин).Ӛтеулы. 0,5-2% концентрацияда көз тәжірибесіндеқоладанады.  Совкаин (прекаин). Новокаинғақарағанда 30 есеулы. Көз тәжірибесінде 1:2000-нан бастап 1:3000 ерітіндітүріндеқолданады. Новокаингеқарағандасовкаинантисульфаниламидтікәсеріжоқ.  Ксикаин (ксилокаин, лидокаин). Күштіжергіліктіанестезирлеушізат. Новокаингеқарағандажылдам, күштіжәнеұзағырақәсеретеді.  Жайылымдықжағдайдасоныменқатартеріні, кілегейжәнесірліқабықтардыжансыздандыруүшінбеткейліканестезиянықолданукерек. Бұлмақсаттахролэтил, лидокаин, тримекаинқолданады.